Karcinom dojke: Vodič kroz simptome dijagnostiku i terapiju

Karcinom dojke je maligno oboljenje koje se može javiti kod žena i muškaraca. Nastaje kada ćelije u tkivu dojke počnu da se umnožavaju nekontrolisanim ritmom i formiraju promenu koja može da zahvati limfne čvorove ili udaljene organe. Tok bolesti zavisi od podtipa tumora, brzine rasta i trenutka kada je otkriven. Redovni pregledi i obraćanje pažnje na prve promene doprinose ranijem otkrivanju i boljem odgovoru na terapiju.

Šta je karcinom dojke?

Karcinom dojke počinje nekontrolisanim rastom ćelija u tkivu dojke. Te ćelije mogu da formiraju tumor i da se prošire na okolna tkiva ili limfne čvorove.

Karcinom dojke može da bude neinvazivan ili invazivan. Neinvazivni oblici nalaze se samo u kanalima ili žlezdama dojke i ne šire se van tog područja. Invazivni oblici imaju sposobnost da uđu u okolno tkivo i limfne čvorove, pa je njihovo praćenje i lečenje zahtevnije.

Tumori dojke razlikuju se po prisustvu određenih receptora na ćelijama. Neki tumori imaju receptore za estrogen i progesteron, a kod drugih se registruje povećana količina HER dva proteina, što utiče na izbor terapije i ponašanje bolesti.

Najčešći oblici karcinoma dojke su:

• Invasivni duktalni karcinom
• Invasivni lobularni karcinom
• Duktalni karcinom in situ
• Lobularni karcinom in situ
• Upalni karcinom dojke
• Ređi oblici kao što su Pagetova bolest dojke, angiosarkom i muški karcinom dojke

Kako nastaje karcinom dojke

Karcinom dojke razvija se kada ćelije izgube kontrolu nad svojim normalnim ciklusom deljenja, sazrevanja i odumiranja. Umesto da se obnavljaju u ravnoteži, one se zadržavaju u tkivu, umnožavaju brže nego što je potrebno i formiraju tumor. Ove promene mogu da budu povezane sa genetskim nasleđem, hormonskim uticajima ili spoljnim faktorima koji utiču na DNK.

Glavni faktori rizika

Neki faktori rizika mogu da se utiču, dok na druge nije moguće uticati. Važno je prepoznati oba tipa.

Faktori na koje ne možemo da utičemo

• Starije životno doba
• Genetička predispozicija i mutacije kao što su BRCA 1 i BRCA 2
• Gustina tkiva dojke
• Rani početak menstruacije i kasniji ulazak u menopauzu
• Porodična istorija karcinoma dojke ili jajnika

Faktori na koje možemo da utičemo

• Nedovoljna fizička aktivnost
• Povećana telesna masa
• Unos alkohola
• Hormonska terapija u menopauzi kada se primenjuje bez nadzora
• Ishrana sa visokim udelom prerađene hrane

Kod većine ljudi bolest nastaje zbog međusobnog delovanja više različitih faktora.

Najčešći simptomi

Karcinom dojke može da počne neprimetno, ali postoje promene koje mogu da ukažu na bolest:

• Čvrsta promena u dojci koja se ranije nije osećala
• Promena oblika ili veličine dojke
• Uvlačenje bradavice ili promena njenog položaja
• Sekret iz bradavice koji nije povezan sa dojenjem
• Crvenilo, zadebljanje ili toplotni osećaj na koži dojke
• Promene u koži koje podsećaju na narandžinu koru
• Otok deo dojke ili cele dojke
• Povećani limfni čvorovi u predelu pazuha ili iznad ključne kosti

Neke vrste karcinoma, poput upalnog, mogu da dovede do nagle promene izgleda dojke. Pojedini tumori nemaju simptome u početku i otkrivaju se samo na preventivnim pregledima.

Kako se otkriva karcinom dojke

Dijagnostika karcinoma dojke obuhvata klinički pregled, slikovne metode i analize koje procenjuju rizik ili prate tok bolesti.

Najčešće dijagnostičke metode su:

• Mamografija: Otkriva promene koje nisu opipljive i može da prikaže mikrokalcifikate i druge nepravilnosti u tkivu dojke.
• Ultrazvuk: Koristi se kod zbijenog tkiva dojke i za procenu promena koje su uočene na mamografiji.
• Magnetna rezonanca: Primеnjuje se kada su potrebne detaljnije informacije o promeni ili kada postoji povećan rizik.
• Biopsija: Omogućava potvrdu maligniteta i daje podatke o tipu tumora i njegovim karakteristikama.
• Laboratorijske analize: Koriste se za procenu rizika i praćenje toka bolesti.

Analize koje se mogu raditi

Analize se koriste za procenu rizika, potvrdu određenih karakteristika tumora i praćenje toka bolesti kod osoba koje već imaju dijagnozu.

• BRCA 1 i BRCA 2: Radi se kod osoba sa porodičnom istorijom karcinoma dojke ili jajnika ili kada postoji sumnja na povećanu genetsku predispoziciju.
• CA 15-3 tumorski marker: Radi se kod osoba koje imaju već postavljenu dijagnozu karcinoma dojke. Koristi se za praćenje toka bolesti i procenu odgovora na terapiju, a ne za skrining.
• Onkološki panel iz tumorskog tkiva: Analiza se radi nakon biopsije ili operacije, na uzorku tumora. Pomaže u otkrivanju genetskih promena tumora i pruža informacije koje su korisne za izbor ciljane terapije.

Ove analize dopunjuju slikovne metode i kliničku procenu. Njihova primena zavisi od individualnog rizika, preporuke lekara i faze bolesti.

Različiti podtipovi tumora

Tumori dojke mogu da se razlikuju prema receptorima koji se nalaze na ćelijama tumora:

• Tumori sa receptorima za estrogen
• Tumori sa receptorima za progesteron
• Tumori sa povećanom količinom HER dva proteina
• Tumori koji ne pokazuju prisustvo pomenutih receptora, poznati kao trostruko negativni tumori

Određivanje podtipa radi se nakon biopsije, a dobijeni podaci koriste se za izbor terapije.

Stadijum bolesti i značaj procene

Stadijum bolesti pokazuje koliko se karcinom dojke proširio u trenutku postavljanja dijagnoze. Za određivanje stadijuma koristi se procena veličine tumora, stanje limfnih čvorova i prisustvo metastaza u udaljenim organima.

Ova procena zasniva se na TNM sistemu:

• T označava veličinu tumora u dojci
• N označava prisustvo tumorskih ćelija u limfnim čvorovima
• M označava da li postoje metastaze u organima van područja dojke

Na osnovu ovih podataka određuje se jedan od sledećih stadijuma:

Nulti stadijum (stadijum 0)

Ovaj stadijum obuhvata neinvazivne tumore kao što je duktalni karcinom in situ. Promene su ograničene na kanale ili žlezde dojke i ne šire se na okolna tkiva.

Prvi stadijum (stadijum I)

Tumor je mali i ograničen na dojku. Limfni čvorovi obično nisu zahvaćeni. Ovaj stadijum pokazuje lokalizovanu bolest koja se najčešće otkriva na vreme.

Drugi stadijum (stadijum II)

Tumor može da bude veći ili da postoji zahvaćenost manjeg broja limfnih čvorova. Promene su još uvek ograničene na dojku i njene okolne strukture.

Treći stadijum (stadijum III)

Ovaj stadijum označava lokalno uznapredovalu bolest. Tumor može da bude velik ili da su zahvaćeni limfni čvorovi u pazuhu ili oko grudne kosti. Promene se mogu proširiti na kožu dojke ili grudni zid, ali bez metastaza u udaljenim organima.

Četvrti stadijum (stadijum IV)

Tumorske ćelije su prisutne u udaljenim organima kao što su pluća, jetra, kosti ili mozak. Ovo pokazuje da se bolest proširila izvan područja dojke.

Određivanje stadijuma je važno za planiranje terapije. Na osnovu dobijenih podataka lekar bira pristup koji najbolje odgovara tipu tumora i stepenu njegovog širenja.

Mogućnosti lečenja

Lečenje karcinoma dojke planira se na osnovu stadijuma bolesti, molekularnog podtipa i opšteg zdravstvenog stanja pacijenta. Savremena onkologija koristi više terapijskih metoda, a njihov izbor zavisi od osobina tumora i brzine njegovog rasta.

Najčešće terapijske mogućnosti su:

• Hormonska terapija za tumore koji imaju receptore za estrogen ili progesteron
• Ciljana terapija za tumore sa povećanom količinom HER dva proteina
• Hemoterapija koja deluje na ćelije koje se brzo umnožavaju
• Radioterapija koja koristi zračenje za kontrolu tumorskih ćelija
• Hirurško uklanjanje tumora kada je promena ograničena na dojku ili okolno tkivo

U praksi se često kombinuje više terapija. Na primer, hormonska terapija može da se primenjuje nakon hirurškog zahvata kako bi se smanjila verovatnoća povratka bolesti. Ciljana terapija može da se kombinuje sa hemoterapijom kod HER dva pozitivnih tumora. Radioterapija se primenjuje nakon operacije kako bi se smanjio rizik od ponovnog pojavljivanja tumora na mestu gde je ranije bio.

Napredak u dijagnostici i terapiji omogućio je efikasnije i preciznije lečenje nego ranije. Personalizovani pristup usmeren na karakteristike tumora i individualne potrebe pacijenta daje bolje rezultate i povećava mogućnost dugotrajnog stabilnog stanja.

Briga o zdravlju dojki

Karcinom dojke je oboljenje koje može da se razvija različitom brzinom i koje ima više podtipova, zbog čega je važno obratiti pažnju na prve promene i obavljati redovne preglede. Savremene dijagnostičke metode i terapijski pristupi pružaju mogućnost efikasnog lečenja kada se bolest otkrije na vreme. IntroLab nudi laboratorijske analize koje mogu da pomognu u proceni rizika, određivanju osobina tumora i praćenju toka bolesti. Odgovoran odnos prema sopstvenom zdravlju i praćenje preporuka lekara doprinose boljoj kontroli stanja i dugoročnoj stabilnosti.